انواع شهاب سنگ همراه با عکس و مشخصات

انواع و دسته بندی شهاب سنگ ها

شهاب سنگ‌ها یا شخانه‌ها بخشی از منظومه‌ی شمسی هستند (احتمالاً قطعاتی از سیاره مانندهای متلاشی شده) که بر روی زمین افتاده‌اند و به طور کلی از نظر ساختار و ترکیب شیمایی انواع مختلفی دارند. گمان می‌رود میلیون‌ها شهاب سنگ به اندازه‌های مختلف در منظومه شمسی حضور داشته باشد. گستره‌ی شهاب سنگ‌ها در منظومه شمسی به میلیاردها ذره از ریزترین ذرات غبار تا شخانه‌هایی که چندین کیلومتر قطر دارند می‌رسد؛ مشروط بر اینکه سیاره مانندها را هم که از بسیاری جهات شبیه شهاب سنگ‌ها هستند، به حساب آوریم.

انجمن شهاب سنگ ایران

مواد شخانه‌ای پیوسته بر روی زمین فرو می‌ریزند، بخش اعظم این مواد به شکل غبار است که جز با ابزار خاص قابل تشخیص نیستند. تخمین زده شده که نرخ فروریزش شهابی سالانه بین ۳۰۰۰۰ تا ۱۵۰۰۰۰ تُن باشد. دانش ما از ترکیب این اجرام آسمانی، از شهاب سنگ‌های بزرگتر و شگفت انگیزتر که به زمین فرو می‌افتند و یا از اجسامی که از روی مشخصات ویژه‌ای می‌توان آن‌ها را از سنگ‌های زمینی تمییز داد، به دست می‌آید.


بیشتر بخوانید:


شهاب سنگ‌ها اساساً از یک آلیاژ آهن و نیکل، یک فاز سیلیکاتی که بیشتر اولیوین یا پیروکسن است، کانی سولفید آهن ترولیت و یا مخلوطی از این‌ها ساخته شده‌اند. تاکنون شهاب سنگی که شبیه به سنگهای رسوبی یا دگرگونی باشد دیده نشده است. سیستم‌های طبقه بندی بسیاری برای آسمان سنگ‌ها ارائه شده است، اما به طور کلی می‌توان آن‌ها را به انواع زیر تقسیم‌بندی کرد. در ادامه به بررسی انواع شهاب سنگ با عکس میپردازیم.

۱- سیدریت‌ها یا شهاب سنگ های آهنی (به طور متوسط دارای ۹۸% فلز)

سیدریت شهاب سنگ آهنی
یک نمونه سیدریت یا شهاب سنگ آهنی

سیدریت‌ها (Siderite) عمدتاً از یک یا دو فاز فلزی آهن – نیکل (Ni معمولاً بین ۴ تا ۲۰ درصد، و به ندرت بیشتر) و عموماً با کانی‌های فرعی ترولیت FeS و شری‌برزیت (Fe, Ni, Co)3P و گرافیت تشکیل شده‌اند. کانی‌های دابری‌لیت (Fe Cr2S4)، کوهینیت (Fe3C) و کرومیت (FeCr2O4) نیز به ندرت در آن‌ها دیده می‌شوند. این کانی‌های فرعی به صورت دانه‌های کوچک مدوّر و یا لایه‌ای که در میان فلز پراکنده هستند، حضور دارند. فلز عموماً ساختار مشخصی موسوم به شکل‌های ویدمن اشتاتن از خود نشان می‌دهد که برای پدیدار شدن آن باید سطح صیقلی شهاب سنگ را با محلول الکلی از HNO3 مالش داد. این ساختار از لایه‌هایی از کاماسیت با حاشیه‌ای از تائنیت تشکیل می‌شود.

شهاب سنگ‌های آهنی خود به سه دسته‌ی زیر تقسیم‌بندی می‌شوند:

اکتاهیدریت‌ها

شهاب سنگ آهنی اکتاهیدریت ساختار ویدمن اشتاتن
اُکتاهیدریت با ساختار موسوم به ویدمن اشتاتن

اُکتاهیدریت‌ها (Octahedrite) که رایج ترین نوع از شهاب سنگ‌های آهنی هستند، به دسته‌ای گفته می‌شود که دارای ساختار ویدمن اشتاتن هستند (خطوط در هم در تصویر فوق که به آن‌ها لاملا گفته می‌شود)؛ نامگذاری این شهاب سنگ‌ها به این دلیل است که به موازات سطوح هشت وجهی بلور همگن اولیه‌ی آهن و نیکل قرار دارند (عبارت اکتا یک پیشوند به معنی عدد هشت است). این ساختار شاخص اکسولوشن ساب سولیدوسِ آلیاژی است که از دمایی بالا به کندی سرد شده است. اکتاهیدریت‌ها را می‌توان بر اساس ساختار (ابعاد لاملاها) و درصد نیکل به دسته‌های مختلف زیر تقسیم کرد:

  • اکتاهیدریت بسیار دانه درشت: عرض لاملاها بزرگتر از ۳٫۳ میلی‌متر و ۵ تا ۹ درصد نیکل؛ نماد دسته‌بندی: Ogg
  • اکتاهیدریت دانه درشت: عرض لاملاها بین ۱٫۳ تا ۳٫۳ میلی‌متر و ۶٫۵ تا ۸٫۵ درصد نیکل؛ نماد دسته‌بندی: Og
  • اکتاهیدریت دانه متوسط: عرض لاملاها بین ۰٫۵ تا ۱٫۳ میلی‌متر و ۷ تا ۱۳ درصد نیکل؛ نماد دسته‌بندی: Om
  • اکتاهیدریت دانه ریز: عرض لاملاها بین ۰٫۲ تا ۰٫۵ میلی‌متر و ۷٫۵ تا ۱۳ درصد نیکل؛ نماد دسته‌بندی: Of
  • اکتاهیدریت بسیار دانه ریز: عرض لاملاها کوچکتر از ۰٫۲ میلی‌متر و ۷ تا ۱۸ درصد نیکل؛ نماد دسته‌بندی: Off
  • اکتاهیدریت پلسیتی: کاماسیت‌های سوزنی؛ ساختار مابین اکتاهیدریت و آتاکسیت؛ ۹ تا ۱۸ درصد نیکل ؛نماد دسته‌بندی: Opl

هگزاهیدریت‌ها

هگزاهیدریت آهنی با خطوط نویمان
شهاب سنگ هگزاهیدریت با خطوط نویمان (طول نمونه حدود ۵ سانتی‌متر)

هگزاهیدریت‌ها (Hexahedrite) به شهاب سنگ‌های آهنی گفته می‌شود که تقریباً به طور کامل از کاماسیت (آلیاژی از آهن و نیکل با حدود ۶% نیکل) تشکیل شده‌اند. میزان نیکل هگزاهیدریت‌ها کمتر از اکتاهیدریت‌ها است. میزان نیکل این دسته از شهاب سنگ‌ها معمولاً بین ۵٫۳ تا ۵٫۸ درصد است. دلیل نامگذاری آن‌ها به خاطر داشتن ساختار مکعبی شش وجهی است (هگزا: پیوشندی به معنی عدد هشت).

هگزاهیدریت‌ها در بُرش، به جای ساختار ویدمن اشتاتن، خطوط نویمان (Neumann lines) از خود نشان می‌دهند. ساختار نویمان به خطوط موازی گفته می‌شود که به صورت دسته‌ای، یکدیگر را با زوایای مختلف قطع می‌کنند و نشان دهنده‌ی شوک و ضربه‌ی شدید و ناگهانی به شهاب والد اولیه هستند. نام این خطوط از روی دانشمندی به نام یوهان نویمان گرفته شده است که در سال ۱۸۴۸ برای نخستین بار این نوع شهاب سنگ را کشف کرد.

آتاکسیت‌ها

شهاب سنگ آهنی آتاکسیت نیکل دار
شهاب سنگ آتاکسیت دارای نیکل فراوان

آتاکسیت (Ataxite) به شهاب سنگ‌هایی گفته می‌شود که از بیش از ۱۴% نیکل که بیشتر از تائنیت (آلیاژی از آهن و نیکل با حدود ۳۰% نیکل) تشکیل شده‌اند. واژه آتاکسیت در یونانی به معنای “بدون ساختار” می‌باشد و نامگذاری این دسته از شخانه‌های آهنی نیز به همین دلیل است. آتاکسیت‌ها در میان شهاب سنگ‌های آهنی دارای بیشترین مقدار نیکل هستند و همانند هگزاهیدریت‌ها از خود ساختار ویدمن اشتاتن نشان نمی‌دهند. در واقع ساختار مدکور خاص اکتاهیدریت‌ها است. البته آتاکسیت‌ها نیز لاملاهای میکروسکوپی از جنس کاماسیت دارند که با چشم غیرمصلح نمی‌توان آن‌ها را مشاهده کرد، و به همین خاطر در ساختار آن‌ها نقشی ندارد.

۲- سیدرولیت‌ها یا شهاب سنگ‌های سنگی آهنی

سیدرولیت شهاب سنگ سنگی آهنی

سیدرولیت‌ها (Siderolite) یا شاخه‌های سنگ آهنی که از آلیاژ آهن و نیکل و سیلیکات به نسبت تقریباً مساوی تشکیل شده‌اند (به طور متوسط ۵۰% فلز، ۵۰% سیلیکات) را می‌توان به دو گروه مشخص با ترکیب شیمیایی و کانیایی متفاوت تقسیم کرد:

پالاسیت‌ها

شهاب سنگ پالاسیت سنگی آهنی الیوین زبرجد
شهاب سنگ پالاسیت دارای دانه‌های الیوین محصور در زمینه‌ای از آهن و نیکل

پالاسیت‌ها (Pallasite) از زمینه‌ای پیوسته از آهن و نیکل تشکیل شده‌اند. این زمینه‌ی پیوسته، دانه‌هایی از اولیوین (از نوع پریدوت یا همان سنگ زبرجد) که شکل شفاف و بلوری خوبی دارند را احاطه کرده است. ساختار ویدمن اشتاتن در زمینه‌ی فلزی این شهاب سنگهای سنگی آهنی قابل مشاهده است. در شهاب سنگ‌های پالاسیت، کانی‌های فرعی مانند شری برزیت، ترویلیت، کرومیت، پیروکسن و برخی کانی‌های فسفاته نیز وجود دارد.

پالاسیت‌ها بر اساس ترکیب ایزوتوپی اکسیژن، ترکیب آهن و ترکیب سیکیلات به ۴ گروه زیر تقسیم می‌شوند:

  • پالاسیت‌های گروه اصلی (نماد گروه PMG)
  • پالاسیت‌های شبه گروه عقابی (نماد گروه PES)
  • پالاسیت‌های شبه گروه پیروکسن (نماد گروه PPX)
  • پالاسیت‌های گروه‌بندی نشده (نماد گروه P-ung)

مزوسیدریت‌ها

مزوسیدریت با ساختار ویدمن اشتاتن

مزوسیدریت‌ها (Mesosiderite) دسته‌ای از شهاب سنگ‌های سنگی – آهنی با فاز فلزی ناپیوسته هستند و فاز سیلیکاتی آنها نیز بیشتر فلدسپاتِ پلاژیوکلاز و پیروکسن می‌باشد. گاهی اوقات اولیوین نیز به عنوان کانی فرعی در آن‌ها یافت می‌شود. مزوسیدریت‌ها را میتوان بِرِش‌هایی (Breccia) با بافت نامنظم به حساب آورد. سیلیکات‌ها و فلز اغلب به صورت توده‌ای، کلوخه‌ای و یا به صورت هم رشدی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. مزوسیدریت‌ها بسیار کمیاب و معمولاً جزء بزرگترین شهاب سنگ‌های یافت شده هستند.

۳- آئرولیت‌ها یا شهاب سنگ‌های سنگی

آئرولیت یا شهاب سنگ سنگی
آئرولیت یا شهاب سنگ سنگی با پوسته گداخته و خطوط جریان

آئرولیت‌ها (Aerolite) فراوان‌ترین دسته از شهاب سنگ‌ها هستند، به طوریکه بیش از ۸۰% از شهاب سنگ‌ها از این نوع هستند. آئرولیت‌ها به خاطر نداشتن آهن و نیکل و یا مقدار بسیار کم این دو عنصر معمولاً خاصیت مغناطیسی ندارند. و بنابراین راه‌های تشخیص این شهاب سنگ‌ها متفاوت می‌باشد.

آئرولیت ها بر مبنای بافت به دو گروه زیر تقسیم می‌شوند:

کندریت‌ها

کندریت شهاب سنگ سنگی
شهاب سنگ کندریت با دانه‌های کندرول

نام گذاری کندریت‌ها (Chondrite) به خاطر حضور کندرول (کندریول، کندری) است اجسامی کوچک و گرد بوده (با قطر متوسط یک میلی‌متر) و بیشتر از اولیوین یا پیروکسن تشکیل شده‌اند. از آنجا که کندرول‌ها هرگز در سنگ‌های زمینی دیده نشده‌اند، به نظر می‌رسد که حضور آن‌ها منحصر به این شهاب سنگ‌ها باشد. بنابراین از نظر منشأ، این شهاب سنگ‌ها حائز اهمیت هستند. ترکیب متوسط کندریت‌ها حدود ۴۰% اولیوین، ۳۰% پیروکسن، ۵%-۲۰% آلیاژ آهن و نیکل، ۱۰% پلاژیوکلاز و ۶% ترولیت است.

کندریت‌های کربن دار

شهاب سنگ کندریت کربن دار مارکیسون
شهاب سنگ کندریتی کربن دار مارکیسون یا مورچیسون

گروهی از کندریت‌ها بنام کندریت‌های کربن دار، در میان شهاب سنگ‌ها منحصر به فرد می‌باشند. زیرا اکثراً از سیلیکات آبدار آهن و منیزیم (سرپنیتن یا کانی‌هایی شبیه کلریت) تشکیل گردیده و تا ۱۰% وزنی دارای ترکیبات کمپلکس آلی می‌باشند.

منشأ این ترکیبات آلی و اینکه بقایای ارگانیسم‌های فرازمینی بوده یا محصول سنتزهای غیربیولوژیکی می‌باشند، بیش از یک قرن مورد بحث بوده است. در هر حال تحقیقات اخیر به خصوص مطالعات انجام شده بر روی شهاب سنگ مارکیسون (Murchison) که در سال ۱۹۶۹ در استرالیا بر زمین افتاد، منشأ غیربیولوژیکی ترکیب آلی را شدیداً مورد تأیید قرار می‌دهد. به تازگی نیز گروهی از پژوهشگران موفق به کشف ملکول‌های قندی در تعدادی از شهاب سنگ‌ها شده‌اند، و معتقدند که این ترکیبات کاملاً بیولوژیکی هستند.

آکندریت‌ها یا ناکندریت‌ها

شهاب سنگ سنگی آکندریت

آکندریت‌ها (Achondrite) گروه متفاوتی از شهاب سنگهای سنگی می‌باشند که کندرول نداشته و معمولاً از کندریت‌ها متبلورتر هستند. بسیاری از ناکندریت‌ها از نظر ترکیب و بافت مشابه سنگ‌های آذرین زمینی هستند و بنابراین احتمالاً از یک مذاب سیلیکاتی متبلور شده‌اند.

۴- تکتیت‌ها یا شهاب سنگ‌های شیشه‌ای

تکتیت یا شهاب سنگ شیشه ای
چند تکتیت کوچک یا شهاب سنگ شیشه‌ای

تکتیت‌ها (Tektite) اجسامی اسرار آمیز هستند که از یک شیشه‌ی غنی از سیلیس (به طور متوسط حدود ۷۵% از SiO2) که شبیه اوبسیدین بوده اما از اوبسیدین‌های زمینی از نظر ترکیب و بافت تفاوت دارد، تشکیل یافته و شهاب سنگ به حساب می‌آیند. ترکیب شیمیایی آن‌ها غیرعادی است و از مقادیر زیادی سیلیس همراه با مقادیر اندکی منیزیم و سدیم تشکیل شده‌اند. این ترکیب شبیه به معدودی از گرانیت‌ها و ریولیت‌ها و همچنین بعضی از سنگ‌های رسوبی غنی از سیلیس است.

تکتیت‌ها عمدتاً به صورت اجرام گرد و کوچکی (حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ گرمی) و حتی گاهی در مناطقی یافت می‌شوند که منشأ آتشفشانی در آن منطقه نامحتمل است. تکتیت‌ها بر خلاف شخانه‌ها، در حال سقوط مشاهده نشده‌اند. برخی از پژوهشگران آن‌ها را ناشی از برخورد ستاره‌های دنباله‌دار یا شهاب سنگ‌های غول آسا با زمین می‌دانند.

منابع:

  • کتاب اصول ژئوشیمی نوشته‌ی فرید مر
  • Meteorite.com
  • geology.com
  • wikipedia

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *